(uit: de Volkskrant, 24 januari 2025) Bij de Friese ggz-instelling Synaeda krijgen patiënten met een depressie eerst een EEG-hersenscan voordat ze antidepressiva voorgeschreven krijgen. De instelling analyseert de hersenactiviteit, met name de alfagolven, om te voorspellen welk medicijn waarschijnlijk het beste zal aanslaan bij de patiënt.
De belofte voor patiënten
Voor de 55-jarige Nynke biedt deze aanpak hoop op een snellere oplossing dan haar eerdere ervaring. Elf jaar geleden kostte het haar drie jaar om het juiste antidepressivum te vinden, een slopend proces van verschillende medicijnen uitproberen, bijwerkingen verdragen en teleurstellingen verwerken.
Dit traject is herkenbaar voor veel patiënten: ongeveer 50% reageert goed op het eerste voorgeschreven antidepressivum, 30% op het tweede, en slechts 10% op het derde. Een patiënt die niet goed reageert op een bepaald middel kan zo een jaar verliezen in een zoektocht naar effectieve medicatie.
Hoe werkt het?
De methode, ontwikkeld door gezondheidszorgpsycholoog Nikita van der Vinne in samenwerking met onderzoeksinstituut Brainclinics, richt zich op alfagolven – hersengolven die zichtbaar worden wanneer iemand zijn ogen sluit en ontspant. Het exacte patroon van deze golven verschilt per persoon.
Door algoritmen toe te passen op grote datasets met patiëntgegevens (hersengolven, medicatiegebruik en ziekteverloop) hebben onderzoekers patronen ontdekt die kunnen voorspellen welk type antidepressiva bij welk type alfagolven het meest effectief lijkt te zijn. Van der Vinne benadrukt: “Wij kunnen niet met zekerheid voorspellen welk middel voor jou werkt. Wat we wel kunnen zien is bij welk middel de kans groter is dat het aanslaat.”
Wetenschappelijke onderbouwing en kanttekeningen
Hoewel de eerste wetenschappelijke publicaties voorzichtig positief zijn, is er nog geen definitief bewijs voor de effectiviteit van deze methode. Het onderzoek voldoet nog niet aan de gouden standaard van medisch onderzoek: dubbelblind gerandomiseerd onderzoek.
Edwin van Dellen, psychiater bij het UMC Utrecht, wijst op het placebo-effect: patiënten kunnen opknappen door de verwachtingen die ze hebben van de behandeling, niet per se door de behandeling zelf. Het gebruik van een EEG kan deze verwachtingen versterken – als de dokter met elektroden in mijn hoofd heeft gekeken, moet het voorgeschreven medicijn wel werken.
Stephan Schleim, universitair hoofddocent theoretische psychologie aan de RUG, plaatst vraagtekens bij de efficiëntie: voor elke acht patiënten die een EEG krijgen, komt slechts één patiënt sneller bij het juiste middel uit.
Twee kampen in de psychiatrie
De discussie rond deze methode raakt aan een bredere richtingenstrijd binnen de psychiatrie:
- Het kamp dat psychisch lijden vanuit biologisch perspectief benadert en oplossingen zoekt in hersenonderzoek.
- Het kamp dat pleit voor een mensgerichte aanpak met aandacht voor maatschappelijke en contextuele factoren.
Critici waarschuwen dat de EEG-methode een depressie reduceert tot “een ding in het brein”, terwijl levensgebeurtenissen zoals trauma’s en verlieservaringen juist de belangrijkste risicofactoren zijn.
Van der Vinne weerlegt deze kritiek door te benadrukken dat Synaeda altijd kijkt naar de volledige persoon en context: “We kijken altijd goed naar wie we voor ons hebben: wat zijn iemands achtergrond en omstandigheden?” Medicatie wordt alleen voorgeschreven als dat nodig lijkt na zorgvuldige overweging.
Toekomstperspectief
Bob Goeree, directeur van Synaeda, ziet de methode als een manier om de zorg efficiënter en betaalbaarder te maken. Als een patiënt dankzij deze methode sneller het juiste medicijn krijgt, kan dit leiden tot minder zorggebruik en een snellere terugkeer naar werk.
Hoogleraar Guido van Wingen verwacht een doorbraak in de biologische psychiatrie dankzij AI, die het mogelijk maakt om veel preciezere behandelvoorspellingen te doen op basis van hersenscans.
Voor Nynke is de belangrijkste hoop dat haar herstel dit keer sneller gaat dan de drie jaar die het eerder kostte. “Want je kunt beter een been breken dan depressief zijn,” zegt ze. “Ik zag het nut van het leven niet meer, terwijl ik een prachtig leven heb.”